HAKİKATIN ÜSTÜNLÜĞÜ

(Bir Strateji Denemesi)

 Hakikatin(gerçeğin) üstünlüğü esastır. Hakikat, hakikat olmayan değildir. Belgeler hakikatin aynasıdır. Hakikat belgelerle sabit olduğu ve ispat edildiği zaman inkarı mümkün olmayan ve her kişi, millet ve devlet tarafından şüphesiz, kayıtsız ve şartsız, olduğu gibi doğru kabul edilen bir esastır.

Hakikatin zıttı inkarcılıktır, inkar etmektir. Hakikati inkar etmek, hakikatin aynası olan tarihî belgeleri görmezlikten gelmek veya hiçe saymak, hakkı ve hukuku, devletleri ve milletleri, tarih ve tarihçiliği kabullenememek, aslında kendi varlığını inkar etmektir. Halbuki tarihi hak ve hakikatler ve dünya üzerinde var olan millet ve meşru devletlerin tarihî varlığı, bir hakikattir.

Modern bir araştırmacı ve tarihçi hakikati arayan adamdır. Gerçeği, tarih metodunun kabul edilen ilmî prensipleri dışına çıkmadan araştırır ve ilim dünyasına, devlet ve milletlerin bilgi ve istifadesine sunar. Devlet,siyaset ve ilim adamları da, sunulan bu bilgi ve hakikatleri gözeterek milli ve milletlerarası hak hukuk, siyaset, insaniyet ve adalet anlayışı içerisinde hareket ederek başkalarına haksızca zarar vermeden milli varlıklarını, koruyarak devam ettirirler.

İnkarcılık ihanettir. Hakikat ve adaleti, hakkı ve hukuku inkar ihanettir. İhanet ise terörü meydana getirir ve insan ve insan topluluklarını isyana; devlet ve hükümetleri de terörist hareketler içine sürükler.

Bunun için tümüyle hiç bir millet tarihini, dilini ve kültürünü inkar ve onlara ihanet etmez . Ancak bir devlet bu hususta kendi milli kültüründen vazgeçme hatasına düşebilir ancak inkar edemez. Çünkü bir millet ve devlet hataları affedebilir ama ihaneti asla affetmez.

Tarihte hiçbir millet kendisine yapılan şahsî ve toplu ihanetleri asla affetmemiştir. Hata affı gerektirdiği gibi, ihanet de ancak cezayı ve savaşı gerektirir. Çünkü ihanet eden bir kişi veya topluluk kendisini masumiyet konumundan çıkarıp savaş konumuna geçmiş demektir.

Masumiyet konumundaki kişi veya topluluklar eğer bir baskı ve katliama uğramışlarsa bu soykırım demektir. Ancak ihanet edip düşman safına geçen bir kişi veya topluluk ihanet edilenlerle savaş pozisyonuna girmiş olduğundan ihanet edilenler için hayat mücadelesi, hayatta kalma savaşı, öldürülme korkusu, vatan ve millet söz konusu olduğundan ihanet edenlerle çatışma veya savaş kaçınılmazdır. Bu ise savaş hukukuna giren ve devletlerarası haklı bulunan bir durumdur. Savaş hukukunda; savaş esnasında yaşam mücadelesi, ölüm kalım savaşı ve istiklal mücadelesi verildiğinden bu durum ölen yada öldürülen kişi ve topluluklar için bir soykırım, katliam değil savaşın tabii bir sonucu ve gereğidir. Zamanı, mekanı ve şartları göz önünde bulundurulduğunda, savaş sonucu mağlup taraftan hiç bir fert kalmasa bile galip taraf için bu sonuç bir zafer veya kurtuluştan başka bir şey değildir.

Bu durumlarda azınlıklar ve çıkar çeteleri büyük devletler tarafından maddî menfaat ve istiklal vaatleriyle kullanılmaya pek müsaittirler. Nitekim yakın tarihimizde bunun açık örneklerine dünya şahit olmuştur. Mesela Osmanlı Devleti'ndeki Hıristiyan azınlıkların hâmîliğini üstlenmiş olan Fransa, İngiltere ve Rusya'nın Türkiye üzerindeki Tanzimat ve ıslahat politikaları, Hıristiyan azınlıkları, siyasi, ekonomik ve stratejik çıkarları için kullanmaya hazır ve müsait hale getirmiştir. Doğuda maddî ve kültürel çıkarlarını keşfeden bu devletler için Hıristiyan azınlıklar, din kardeşi ve birer lobi misali idiler. Bu sebepten Osmanlı Devleti'nden ısrarla istedikleri ıslahatlar hep Hıristiyan ve Yahudi azınlıkların konumunu yükseltmek içindi.

İngiltere, Fransa ve Rusya'nın, kendi emperyalist maddî ve kültürel menfaatleri doğrultusunda kullandıkları ve ileride de kullanacakları Hıristiyan, Yahudi azınlıklar için ve kendi kültürlerini empoze ederek tarihi doğu tehdidini en aza indirmek veya ortadan kaldırmak için Türkiye'den ısrarla istedikleri bu ıslahatlar, rahat, huzur ve refah içinde, ancak İslam hukukuna göre zımmî oldukları için Müslümanlardan idarî, siyasî ve askerî olarak daha aşağı konumda yaşayan Hıristiyan ve Yahudi azınlıkları, önce hukuken Müslümanlarla eşit hale getirdi(Tanzimat Fermanıyla). Sonra da onlara Müslümanlar gibi idarî, siyasî ve askerî haklar sağladı(Islahat Fermanıyla). Böylece bu sömürgeci devletler, ıslahatlar sayesinde ve kendilerine yeni haklar sağlattıkları azınlıkların("gayri Müslim tebaa") sürekli olarak haklarını ve konumlarını bahane ederek Osmanlı Devleti'nin iç işlerine doğrudan doğruya müdahale hakkı elde ettiler.

Bu batılı devletlerin müdahalelerle ıslahat isteklerini yerine getirmek mecburiyetinde kalan Osmanlı Devleti hep bir sonraki müdahale ve ıslahat isteğiyle karşı karşıya kaldı. Her müdahale ve ıslahat Hıristiyan ve Yahudi azınlıklara yeni ve üstün bir konum kazandırdı. Öyle ki Türkiye'de Müslümanlardan daha rahat ve üstün konuma gelmeleri Müslümanların hoşnutsuzluk, huzursuzluk ve şikayet konusu oldu. Neticede Osmanlı devleti ve Türkiye batılı devletlerin istekleri konusunda azami mesafeyi almalarına ve onları memnun etme gayretlerine rağmen batılı devletler tavizci, emperyalist ıslahat ve reform siyasetleri gereği memnuniyetlerini hep bir sonraki ıslahat ve tavize bırakmışlardır. Bunun yanında Türkiye tarihi tecrübelerini ve yüksek siyasetini bir tarafa bırakarak, batının istediği ıslahatları güya, onların daha fazla baskı, taviz isteği ve müdahalesine mahal bırakmadan acelece yapma, dolayısıyla onları emellerinden vazgeçirmek, "işte biz zaten isteyeceklerinizi yapıyoruz baskı ve müdahalenize gerek yok" gibi gafilane, iradesiz ve basiretsiz bir basit siyaset içine ve sürecine girdi veya dünyanın ve kaderin gidişatı, Türkiye'yi yani Osmanlı Devleti'ni buna mecbur bıraktı.

Ne var ki Osmanlı Devleti batılılaşma hareketi olan bu Tanzimat ve ıslahatlarla müesseselerini ıslah edememiştir. Çünkü bir devlet halkını, milletini ıslah etmeden müesseselerini asla ıslah edemez. Osmanlı da kendi milletiyle kendi milli yenileşmesine değil ama milletinin ruhu, geleneği ve inancıyla uyum sağlayamayan bir batılılaşmaya hazır değildi.

Bununla beraber Hıristiyan, Yahudi, ermeni vb. azınlıklar, önce Müslümanlarla batı hukuku doğrultusunda eşit hale getirildi. Sonra onlara siyasî, idarî ve askerî haklar ve konumlar verdirildi. Daha sonra onlar için muhtariyet istendi. En sonunda da Osmanlı Devletini paylaşma planlarını tamamlayan başta İngiltere, Fransa ve Rusya'nın istiklal vaatleri ve kışkırtmaları doğrultusunda hareket ederek ve Osmanlı Devleti'nin kendileri için yapmak mecburiyetinde kaldığı Tanzimat ve ıslahatın sağladığı nimet, hürriyet, imkân ve makamları hemen unutarak Türkiye'ye ve Türk milletine ihanet ettiler, isyanlar çıkarttılar ve hatta su-i kast ve saldırılarda bulunarak silahlarıyla din ve kültür kardeşleri saydıkları hâmîleri batılı devletlerin ve Rusya'nın saflarına geçtiler.

Kurtuluşa ve çağdaş medeniyet seviyesine İslamî unsur ve müesseselerini terk ederek, ancak batılılaşmakla ve inkılapla ulaşacağına inanan ve bu yolda 1800'lerden beri bütün unsurlarıyla mücadele veren Türkiye ve yeni Türkiye Cumhuriyeti, 200 yılda muasır medeniyet, çağdaş devletler seviyesine çıkamadığı gibi, Batı ile Doğu arasında siyasî, iktisadî, ilmî ve kültürel çıkmaz ve problemleriyle az gelişmiş, ilerleyememiş ve ilerleyemeyen ülkeler arasında, batılılaşamama veya muasırlaşamama problemiyle karşı karşıya kalmıştır.

Bu batılılaşamama ve muasırlaşamama problemi Türkiye’yi sömürgeci ve yayılmacı devletler kıskacına itti ve Türkiye’nin bütün kurumlarına ve halkına, dolayısıyla siyaseti, kültürü, düşüncesi ve iktisadına yansıyan çatışmacı bir ikiliği de beraberinde getirdi. Bu fikri, siyasi ve duygusal ikilikler de siyaset ve ekonomiyi çıkmaza; devleti gelişmeyi ve büyümeyi engelleyecek aşırı tedbirlere ve süreçlere; milleti de kendi asil tarihi inanç ve geleneklerinin dahi kabul edemeyeceği fikri, duygusal ve nefsani tefrikaya kadar götürdü. Bu ortam da, demokrasi mücadelesi verilmesine rağmen hükümetlerle hayali ve psikolojik tedirginlikler ve güvensizlikler, birlik ve beraberlik anlayışını zedeleyici tedbirlere sebep oldu. Ancak Türkiye’yi hoşgörü, insan hakları, birlik ve beraberlik arayışına ve globalleşme anlayışına iten bütün bu zafiyetler, Türkiye’nin büyümesini durdurduğu ve hatta gerilettiği gibi Türkiye üzerinde gizli ve açık emelleri olan PKK ve Ermeni vb. gibi örgütlerin işine ve menfaatlerine yaradı.

Osmanlı Devleti'nde refah ve huzur içinde yaşayan Hıristiyan, Yahudi azınlıklar ve Ermeniler; tarihi hakikatleri hiçe sayan, 21. asra girilmesine rağmen hala sömürgeci zihniyetten vazgeçemeyen, çağdaş ve örnek kabul edilen İngiltere, Fransa, ABD ve Rusya'nın destekleriyle Türkiye'ye kafa tutabilecek birer devlet kurabilmişlerdir. Batının "Şark Meselesi"("Doğu Sorunu") politikalarının zaferinin bir neticesi olarak meydana gelen bu kukla devletçikler ve sözde etnik sorunlar, yine bugün bize Türkiye ve Türk milletinin milli varlığını tehdit edecek şekilde "Şark Meselesi" sürecinin sona ermediğini göstermektedir!

Bu süreç içerisinde, daha çok Fransız tavsiye baskısı altında hareket eden İttihat ve Terakki idaresi zamanında, 1915’te Ermeniler, “Tebaa-i Sadıka” unvanını kaybederek sömürgeci devletlerin telkin ettiği devlet ve bağımsızlık vaatlerinin verdiği şaşkınlıkla Rusların safına geçen Ermenilere karşı Türkiye’nin milli bir tedbir olarak Ermeni örgütlerini kapatıp İstanbul’da 235 örgüt elebaşısı, yurt genelinde ise komitelerle alakalı 2345 kişinin “devlet aleyhinde faaliyette bulunmak” suçundan tutuklamasıyla; bu ihanetin cezası olarak Türkiye bizi artık soykırıma tabi tutar zannı ve endişesiyle, böyle bir gelişmeye mahal vermeden ve hamilerinin bu husustaki tedbir ve hamiliğini temin etmek maksadıyla, tehcir öncesine rastlayan, örgütlerinin kapatıldığı ve elebaşılarının tutuklandığı gün olan 24 Nisan 1915 gününü, “soykırım” günü olarak ilan edip seslerini daha fazla duyurma gayretine düşmüşlerdir. İlginçtir ki 24 Nisan 1915 aynı zamanda Fransız, İngiliz ve Anzak kuvvetlerinin Gelibolu Yarımadası’na çıkartmalarının başladığı gündür!

Birinci Dünya Harbinden beri Balkanlarda, Kurtuluş Savaşı sürecinde Anadolu’da, Kafkaslarda, düzmece örgütler kurarak Cezayir’de ve Filistin’de sanki Türk, Müslüman katliamı, soykırımı yapmamışlar, yaptırmamışlar gibi; başta Fransa; hem Balkanlar, boğazlar ve Afganistan’dan sıcak denizlere inemeyen ve bu sefer de Türkiye’nin doğusundan Akdeniz’e inme hevesi ve mücadelesinde olan Rusya’nın da desteğinde, Türkiye’nin doğusundaki menfaatlerinin yeni bir sürecinin başlatılması; hem Azerbaycan’da yapılan katliamları, suçları ve haksızlıkları dünyaya karşı örtbas etmek ve Ermenilerin güya mazlum milletmiş gibi dünya gündeminde tutulması ve hem de PKK’lı ve Yunanlı işbirlikçilerine bu yöndeki destekleri icabı; 20. yüzyılı bir katliamlar, soykırımlar çağı, karanlık çağ haline getiren sömürgeci, çıkarcı devletler, bugün de uluslararası menfaatçi siyaseti hakikatin üstünde tutarak ve uluslararası karşılıklı menfaat ve mücadele vasıtası haline getirerek; hakikatin, tarihi gerçeklerin üstünde bir siyasi koz olarak tutulduğu müddetçe de asla çözülemeyecek sözde “Ermeni soykırımı”nı gündeme getirmişlerdir.

Türkiye ve Türk milleti, devlet ve milletiyle bir bütün olarak, ilkeler doğrultusunda yeni alternatifleriyle, yeni bir zihniyet, anlayış, sistem ve programlarıyla, gafil olmadan, pratikte uygulama imkan ve ihtimali bulunmayan düşünce ve teorilerle oyalanmayı bir tarafa bırakarak, sırtını milletine, millî ve tarihî asil inanç, kabiliyet ve tecrübelerine dayayarak, millî varlığını ve bütünlüğünü tehdit eden emperyalist (sömürgeci) dış unsur ve güçlere, iç azınlıkların destekli emellerine, kökü dışarıda loca ve örgütlere, uluslararası dış istihbarat casuslarına, misyonerlere, tarihi boyunca Türklerin ittifakla kabul ettiği ehl-i sünnet inancı ve anlayışı(İslam dininin hurâfe, sapık, irticaî ve radikal düşünce karışmamış her asra cevap veren arı şekli) dışındaki İngiliz telkinleriyle ortaya çıkan ve daha sonra bir inanç yumağı haline dönüşen Suûd'dan gelebilecek vehhâbilik; oryantalizmin, daha çok Fransız aydınlarının fikrî tesirleriyle ortaya çıkan ve fikrî olarak gelişen Mısır'dan gelebilecek mezhepsizlik; halife seçimi ve Kerbelâ olaylarına aşırı bir tepki olarak meydana çıkan, daha sora Yahudi telkin ve tesirleriyle geleneksel bir inanç haline dönüşen İran'dan gelebilecek şiîlik ve haricîlik("radikal dinci") gibi irticaî inanış, fikir, anlayış ve davranışlara karşı fiilen, fikren ve itikaden tedbirli, tam bir birlik, uyum ve uyanıklık içinde elele vererek barışık yaşamalıdır.

Ancak bu tedbirler, devlet ve milletin menfaatini gerektiren siyasî, ticarî ve stratejik işbirliğine mani olacak şekilde gereksiz ve bilinçsiz aşırı bir tedbir derecesinde tutulmamalıdır.

Türkiye, geçmişine ibret ve istifade nazarıyla bakarak ve kendi milleti üzerindeki; kişilikleri yok edici, kabiliyetleri köreltici, ufukları karartıcı, gereksiz, hayali endişeleri ve teferruatları bir tarafa bırakarak, kendine hakim bir irade ve kararlılıkla, tarihî ve millî bütünlük içerisinde millî benliğini, kabiliyetini ve kültürünü ön plana çıkararak, iç ve dış, millî ve âdil politikasıyla bilime ve ilim adamına, teknoloji, ahlak, eğitim ve insan unsuruna daha fazla önem vererek, çağdaş milletler seviyesini yakalayıp aşmasını bilmelidir. Tarihimiz gösteriyor ki Türk milleti, hür irade, hür düşünce, hür inanç ve hür teşebbüsle devletinin ve vatan ve milletini düşünebilen çağdaş ve medeni devlet adamlarının ufukları açan öncülüğünde bunu yapabilecek maneviyat, zeka, kabiliyet ve güçtedir.

Netice olarak hakikatlere ve tarihi gerçeklere yüz çevirerek hareket etmek, hem yüz çeviren şahış veya devlet ve milletlerin sonunu hazırlar ve hem de tarih ilmini ve tarihçilik mesleğini önemsiz, gereksiz ve hiç duruma düşürür. Bundan dolayıdır ki hakikati ve tarihî gerçekleri kabul edip siyasetin üstünde tutmak bir bilim, devlet ve insanlık görevidir.

ARŞİV VESİKALARI

Hattı Humayun(H.H.), nr.21140; 21141-B; 21141-S; 21142; 21148-B; 21152; 21152-B; 21152-C; 21153; 21153-C; 21153-D; 21153-H;

BOA, YEE, 9, 1075, 72, 4; YEE, 9, 2610, 72, 4.

BOA, YEE, 9, 1075, 72, 4; YEE, _, 156/XXI, 156, 3.

Başbakanlık Osmanlı Arşivi, YEE, Kısım 1, Evrak 156/25, Zarf 156.

BOA, YEE, 9, 2639, 72, 4; Mehmet Hocaoğlu, Abdülhamid Han ve Muhtıraları, muh. yer.

Bomba hâdisesi fezlekesi, İstanbul 1321, sh. 1-67.

BOA, İrâde-i Husûsîye kataloğu, nr. 48, 22 Z 1323, vesika 1-7; BOA, Y_ld_z Sadaret Husûsî Maruzat evrakı, dosya nr. 491, gömlek nr. 14.

BOA, İrâde-i Husûsîye Kataloğu, nr. 48, 22 Z 1323, vesika 1-7; BOA, Yıldız Sadaret Husûsî Maruzat evrakı, dosya nr. 491, gömlek nr. 14.

BOA, YEE, 9, 1073, 72, 4.

Sultan Abdülhamid Han, İngilizlerin bu sahte dostluk gösterisinin ardındaki gayeyi çok iyi takip ediyordu. BOA, YEE, 9, 1820, 72, 4.

Sultan Abdülhamid Han, Hayat ve Hatıratım, Fransızca'dan terc. H. Salih Can, İstanbul 1984, muh. yer.; Mehmed Hocaoğlu, Abdülhamid Han ve Muhtıraları, muh. yerler.

BOA, DUİT, Nu. 67/1-1

The Turco-American Question: The Turkish Point of View, Published by The National Congress of Turkey, Constantinople 1919.

Hüseyin Nazım Paşa, Ermeni Olayları Tarihi, I. yay. , Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Ankara 1994.

KİTAPLAR

AKKAYA, M.Şükrü, Tarihin Tarihine Kuşbakış, Ankara 1938.

ALTHUSSER, Louis, politika ve Tarih (Çev.: Alaeddin Şenel-Ömür Sezgin),

Ankara 1987.

BLOCH, Marc, Tarihin Savunucusu Ya da Tarihçilik Mesleği (Çev.: M.Ali

Kılıçbay), Ankara 1985.

Boratav), İstanbul 1985.

CARR, H.E., Tarih Nedir (Çev.: Misket Gizem Gürtürk), İstanbul 1980.

CARR, H.E.,-FONTANA, J., Tarih Yazımında Nesnellik ve Yanlılık, İstanbul

1992.

COLLING WOOD, R.G., Tarih Tasarımı (Çev.: Kurtuluş Dinçer), İstanbul

1990.

DİVİTÇİOĞLU, Sencer, Nasıl Bir Tarih (Köktürkler, Karahanlılar), İstanbul

1992.

ELİBOL, Sadettin, İnsanlığın Tarihi Üzerine, Ankara 1989.

GÜNALTAY, M.Şemseddin, İslam’da Tarih ve Müverrihler, İstanbul 1925.

HALİL, İmadüddin, İslam’ın Tarih Yorumu (Çev.: Ahmet Ağırakça), İstanbul

1988.

HALKIN, Leon-E., Tarih Tekidinin Unsurları (Çev.: Bahaeddin Yadiyıldız),

Ankara 1989.

HANOTAUX, Gabriel, Tarih ve Müverrihler (Çev.: Ahmet Refik), İstanbul

1932.

İBN-İ HALDUN, Mukaddime I-II-II (Çev.: Zz.K.Ugan), İstanbul 1968.

KURTOĞLU, Fevzi, Tarih Yılları, İstanbul 1936.

MERİÇ, Cemil, Kültürden İrfana, İstanbul 1986.

MERİÇ, Cemil, Umrandan Uygarlığa, İstanbul 1974.

MJUYEV, Vadim, Kültür ve Tarih (Çev.: Suat H.Yokova), Ankara 1987.

ÖZBARAN, Salih, “İklim, Tarih ve İnsan”, E.Ü.Tarih İncelemeleri Dergisi, I,

İzmir 1983, s.235-236.

ÖZBARAN, Salih, “Tarihçi ve Toplum”, E.Ü.Tarih İncelemeleri Dergisi, I,

ÖZBARAN, Salih, “Tarihçilik Üzerine Bazı Çağdaş Görüşler”, Tarih Dergisi,

XXXII, İstanbul 1979, s.587-606.

RECAİ, M., Umumi Tarihe Rehber, Edirne 1932.

SIDDIKİ, Mazharuddin, Kur’an’da Tarih Kavramı (Çev.: S.Kalkan), İstanbul

1982.

TUNCAY, Mete, Siyasal Düşünceler Tarihi, I-II-III, Ankara 1989.

Ahmed Hamıt- Mustafa Muhsın, Kurun-i Cedide ve Asr-ı Hazır Türkiye Tarihi (İstanbul'un Fethinden zamanımıza kadar), İstanbul 1926.

Ahmed Lütfı, Tarih-i Lütfi, II, İstanbul 1290.

Celal Nurı (İlerı),, İttihad-ı İslâm, İslam'ın Mazisi Hali İstkbali,, İstanbul H. 1331.

Gökalp, Ziya, Doğru Yol, Ankara 1939 (1923).

Hilâfet ve Hakimiyet-i Milliye(Çeşitli yazarların makaleleri), Matbuat ve İstihbarat- ı Umumiye neşriyatı, Matbuat ve İstihbarat Matbaası, Ankara 1338.

Mehmet Süreyya, Sicill-i Osmanî, III, İstanbul 1311.

Profesör Vayt, Muharebeden sonra Hilâfet Siyeseti ve Türklük Siyaseti (Trc. Habil Adam), İstanbul 1331.

Abdülhamıd Han, Sultan Abdülhamid'in Hatıra Defteri(Haz. İsmet Bozdağ), 8. bsk., İstanbul 1986.

Akgün, Seçil, Halîfeliğin Kaldırılması ve Laiklik(1924-1928),Ankara-(Tarihsiz).

Akgündüz, Ahmet, Belgeler Gerçekleri Konuşuyor-3, İstanbul 1990.

Akgündüz, Ahmet, Osmanlı Kanunnameleri ve Hukuki Tahlilleri, I, IV, İstanbul 1990-92.

AKŞİN, Sina, 31 Mart Olayı, İstanbul 1972.

AKYILDIZ, Ali,Tanzimat Dönemi Osmanlı Merkez Teşkilâtında Reform (1836-1856), İstanbl 1993.

ALİ CEVAD Bey, İkinci Meşrutiyetin İlanı ve Otuzbir Mart Hadisesi, Ankara 1960.

Altay, Fahrettin, Görüp İşittiklerim 10 yıl Savaş ve Sonrası (1912-1922), İstanbul 1970.

Arar, İsmail, Atatürk’ün İzmit Basın Toplantısı, İstanbul 1969.

Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, I, T.D.T. Enstitüsü 1989.

ATİLHAN, Cevat Rıfat, İttihat ve Terakki’nin Su-i kastleri,İstanbul 1971.

Aybars, Ergün, İstiklâl Mahkemeleri (1919-1923), Ankara 1975.

Bayur, Yusuf Hikmet, Türkiye Devletinin Dış Siyasası, Ankara 1973.

BAYAR, Celal , Ben de Yazdım. Milli Mücadeleye Gidiş, c.I,II,VII, İstanbul 1965

Berkes, Niyazi, Türkiye'de Çağdaşlaşma, İstanbul 1978.

Bozarslan, M. E., Hilâfet ve Ümmetçilik Sorunu, İstanbul 1969.

CEBESOY, Ali Fuad , Siyasî Hatıralar, c.II, 1960.

Cın, Halil - Akgündüz, Ahmet, Türk-İslâm Hukuk Tarihi, I, İstanbul 1990.

Commins, David Dean, Osmanlı Suriyesi'nde İslahat Hareketleri

(Trc. Selahaddin Ayaz), İstanbul 1993.

Çulcu, Murat, Hilâfet’in Kaldırılması Sürecinde Cumhuriyetin İlanı ve Lütfi Fikri Davası, 2 cilt, İstanbul 1992.

DANIŞMEND, İsmail Hami, İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, c.IV, İstanbul 1955.

Dınamo, Hasan İzzettin, Kutsal Barış, II, İstanbul 1988.

Eraslan, Cezmi, II. Abdülhamid ve İslâm Birliği, İstanbul 1992.

ERTÜRK, Hüsameddin, İki Devrin Perde Arkası (Yazan:Samih Nafiz Tansu), İstanbul 1964.

Gönlübol, Mehmet-(Ekip), Olaylarla Türk Dış Politikası, 7. bsk.,

Ankara 1989.

GENCER,Ali İhsan-ÖZEL,Sabahattin , Türk İnkılap Tarihi, 4. bsk., İstanbul 1997.

Güngör, Erol, İslâmın Bugünkü Meseleleri, İstanbul 1989.

Güz, Nurettin, Türkiye'de Basın-İktidar İlişkileri(1920-1927), Ankara 1991.

İNAN,A.Afet , Türkiye Cumhuriyeti ve Türk Devrimi, Ankara 1977.

KabaklI, Ahmet, Temellerin Duruşması, İstanbul, 81990.

Kara, İsmail, İslâmciların Siyasi Görüşleri, İstanbul 1994.

Karal, E. Ziya, Osmanlı Tarihi, V, 5. bsk., Ankara 1988.

Kuran, Ahmet Bedevi, Osmanlı İmparatorluğund8a İnkılap Hareketleri ve Milli Mücadele, İstanbul 1959.

Kurşun, Zekeriya, Yol Ayırımında Türk-Arap İlişkileri, İstanbul 1992.

Kürkçüoğlu, Ö., Osmanlı Devletine Karşı Arap Bağımsızlık Hareketi

____________, Türk-İngiliz İlişkileri (1919-1926), Ankara 1978.

MazIcI, Nurşen, Belgelerle Atatürk Döneminde Muhalefet (1919-1926), İstanbul 1984.

Mumcu, Ahmet, Tarih Açısından Türk Devriminin Temelleri ve Gelişimi, 2. bsk., Ankara 1973.

Özcan, Azmi, Pan-İslâmizm, Osmanlı Devleti Hindistan Müslümanları ve İngiltere (1877-1914), İstanbul 1992.

ÖZKAYA, Yücel Türk İstiklâl Savaşı ve Cumhuriyet Tarihi, 1981.

Öztuna, Yılmaz, Büyük Türkiye Tarihi, VII, İsatnbul 1983.

Öztürk, Kazım, Atatürk’ün Türkiye Büyük Millet Meclisi Açık ve Gizli Oturumundaki Konuşmaları, I, Ankara 1990.

Reşad, Muhammed, Cemaleddin Efgani Etrafında Makaleler, İstanbul 1996.

Saray, Mehmet, Atatürk ve Türk Dünyası, İstanbul 1988.

Soyak, Ali Rıza, Atatürk'ten Hatıralar, İstanbul 1973.

Tuğ, Salih, İslâm Ülkelerinde Anayasa Hareketleri (xıx. ve xx. Asırlar),

İstanbul 1969.

Tunaya, Tarık Zafer, Devrim Hareketleri İçinde Atatürk ve Atatürkçülük,

Tütengıl, Cavit Orhan, “Yeni Osmanlılar”dan Bu Yana İngiltere’de Türk Gazeteciliği (1867-1967), İstanbul 1985.

Yalman, Ahmet Emin, Yakın Tarihte Gördüklerim ve İşittiklerim, C.3,

İstanbul 1970.

Muhammed Harb, el-Osmaniyyun fi’t-Tarih ve’l-Hadara, Kahire 1991.

Muhammed Al-Mehdı Es-Sahılı, Sadâ Islahat-ü Kemal Atatürk

MUHAMMED ZİYAUDDİN ER-RİS, EL-İslam ve’l-Hilafe fi’l- Asri’l-Hadis Naktü Kitab el-İslam ve Usulü’l-Hükm, Kahire(Tarihsiz).

Arslan, Şekip, Müslümanların Gerileme Sebepleri (Trc.A.Öztürk) , İstanbul 1985.

Beaujeu, Jacqueline -Garnier, Ortadoğu Ekonomisi (Trc. Ahmet Angın), İstanbul 1967.

Cleveland, William L., Batı'ya Karşı İslam, Şekip Arslan'ın Mücadelesi (Islâm Against The West: Shakib Arslan and The Campaign For Islamic Nationalism, 1985), (Trc. Selahattin Ayaz), İstanbul 1991.

Dallot, Louis, Siyasî Tarih (Trc.Oktay Akbal), İstanbul 1966.

Dökmecıyan, R. Hrair, Arap Dünyasında Köktencilik (Trc. Muhammed Karahanoğlu), İstanbul 1992.

Esposito, John - Donohue, John, Değişim Sürecinde İslâm (Islâm in Transition -The Muslim Prspektives-, Oxford University Press, 1986),(Trc.AliYaşar Aydoğan, Aydın Ünlü, İstanbul 1991.

Fromkin, David, Barışa Son Veren Barış Modern Ortadogu Nasıl Yaratıldı? 1914-1922 (Trc. Mehmet Harmancı), İstanbul 1993.

Gotthard, Jaechke, Yeni Türkiye'de İslamlık, (Trc.Hayrullah Örs),

Ankara 1972.

GÖKALP,İskender-GEORGEON, François, Kemalizm ve İslâm Dünyası(Trc. Cüneyt AKALIN). İstanbul 1990.

Halıdı, Mustafa, - Ferruh, Ömer, İslâm Ülkelerinde Misyonerlik ve Emperyalizm (Trc. Osman Şekerci), İstanbul 1968.

Houranı, Albert, Çağdaş Arap Düşüncesi (Arabic Thought in the LiberalAge 1798-1939, Cambridge University Press, 1983), (Trc. Latif Boyacı- Hüseyin Yılmaz), İstanbul 1994.

Huart, Clement, Arap ve İslâm Edebiyatı (Trc.Cemal Sezgin),

Ankara, (tarihsiz).

İnayet, Hamid, Arap Siyasi Düşüncesinin Seyri (Seyri der Endişe-i Siyasi-yi Arab), (Trc. Hicabi Kırlangıç), İstanbul 1991.

___________, Çağdaş İslami Siyasi Düşünce(Modern Islamic Political Thought), (Trc. Yusuf Ziya), 3. baskı, İstanbul-1995.

Krüger, K., Kemalist Türkiye ve Ortadoğu (Trc. Nihal Önol), 1981.

Mansfield, Peter, Osmanlı Sonrası Türkiye ve Arap Dünyası, İstanbul (Tarihsiz).

___________, Mısır İhtilali ve Nasır (Trc. Ergün Tuncalı), İstanbul 1967.

Mücahıd, Huriye Tevfik, Farabiden Abduh'a Siyasi Düşünce (El-Fikru's-Siyasi min Eflatun ila Muhammed Abduh, Kahire 1986), (Trc. Vecdi Akyüz), İstanbul 1995. 8

Palmer, Alan, Osmanlı İmparatorluğu Son Üçyüz Yıl Bir Çöküşün Yeni Tarihi (Trc. B. Çorakçı Dışbudak ), İstanbul 1993.

Sinha, R. K., Mustafa Kemal ve Mahatma Gandi, İstanbul 1972.

Voll, John Obert, İslâm Süreklilik ve Değişim-I (ISLÂM Continuity and Change in the Modern World, 1982), (Trc. Cemil Aydın-Cengiz Şişman- Mehmet Demirhan), İstanbul 1991.

Türk Devleti Hizmetinde Ermeniler (1453-1953). Rahip Komidos Çarkçıyan. İstanbul. 1953 Temel Kaynaklar : British Documents on Ottoman Armenians (4 cilt),1983,1989,1990,Türk Tarih Kurumu Osmanlı İdaresinde Ermeniler, Nejat Göyünç,1983
Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu ile İlişkileri Sempozyumu.Atatürk Üniversitesi.1985 Türk Tarihinde Ermeniler (Tebliğler ve Panel Konuşmaları).9 Eylül Üniversitesi.1985
Osmanlı Ermenileri. Bilal Şimşir,1986
Osmanlı Arşivleri ve Ermeni Sorunu,Türkkaya Ataöv,1989

About, Edmond, La Gréce contemporaine, Paris 1851.

Akyüz, Yahya, Türk Kurtuluş Savaşı ve Fransız Kamuoyu (1919-1922), Ankara 1975.

Aprahamian, Sima, "A Multitude of Overlapping Identities: A Lebanese Armenian Community in the Bekaa Valley of Lebanon", TAR, Vol. 43, Nu. 1/169(Spring 1990), s. 67-83.

Armaoğlu, Fahir H., Siyasi Tarih Dersleri (1789-1919), Ankara 1961.

Asaf, Mehmed, 1909 Adana Ermeni Olayları ve Anılarım, yay. haz., İsmet Parmaksızoğlu, Ankara 1982.

Aslan, Kévork, Etudes historiques sur le peuple Arménien, Paris 1909.

Aslan, Yasin, Can Azerbaycan(Karabağ'da Talan Var), Ankara 1990.

Ataöv, Türkkaya, Ermeni Sorunu: Bibliyografya, Ankara 1981.

Atatürk, M. Kemal, Nutuk, I, 1919-1920, İstanbul 1967.

Atatürk, M. Kemal, Nutuk, 1919-1927, bugünkü dille yay. haz.,Zeynep Korkmaz, Ankara 1991.

Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, I, 1919-1938, II, 1906-1938, 3. Baskı, Toplayan: Nimet(Arsan) Unan, Ankara 1981.

Bayur, Tusuf Hikmet, Türk İnkılabı Tarihi, C. III, Kısım: 3, Ankara 1983.

Bekius, R.A., "The Armenian Community in Amsterdamin the 17^th and 18^th Centruis: Integration and Disintegration", paper presented at the 1^st Conference of the Assocition Internationale des Etudés Arméniennes, 30-31 Ağustos 1983.

Bergland Karabagh: Utopien und Wahrheiten, Ankara 1989.

Beydilli, Kemal, "1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı'nda Doğu anadolu'dan Rusya'ya Göçürülen Ermeniler", Belgeler, Sayı:17 (Ankara 1988), s. 365-434.

Bouldoukian, Meguerditch, "Armenian Business in Lebanon", TAR, Vol. 32, Nu. 2/126 (June 1979), s. 131-133.

Cevdet Paşa, Tarih-i Cevdet, C. II, yeni tertip, 2. Baskı, İstanbul 1309.

Çark, Rh. Y.G., Türk Devleti Hizmetinde Ermeniler, 1453-1953, İstanbul 1953.

Demirkent, Işın, Urfa Haçlı Kontluğu Tarihi, İstanbul 1974.

Der-Karabetian, Aghop H.; "Image and Self-Image of Armenians in Lebanon: A Psychosocial Perspective, "The Armenian Image in History and Literature, Editor: Richard G. Hovannisian, Malibu, California 1981, s. 241-249.

Ener, Kasım, Çukurova Kurtuluş Savaşından Adana Cephesi, Ankara 1970.

Ercan, Yavuz, Kudüs Ermeni Patrikhanesi, Ankara 1988.

Eryılmaz, Bilal, Osmanlı Devleti'nde Millet Sistemi, İstanbul 1992.

Feighl, Erich, A Myth of terror, Armenian Extremism: Its Causes and Its Historicak Context, Salzburg 1986.

Fromkin, David, Barışa Son Veren Barış: Modern Ortadoğu Nasıl Yaratıldı? (1914-1922), İstanbul 1993.

Ghazarian, Salpi Haroutinian, "Brave New World: Armenians in Transition", Armenian Voice, Sayı:11 (February 1992), s. 12-15.

Goodsell, Fred Field, "Tarihsel Görünüm", İstanbul 1920, Editor: Clarence Richard Johnsan M.A., çev. Sönmez Taner, İstanbul 1995, s.21-81.

Göyünç, Nejat, Osmanlı İdaresinde Ermeniler, İstanbul 1983.

Granville, Edgar, "La tsarisme en Asia Mineure", RPI, 1917, Türk. tcr., Orhan Arıman, Çarlık Rusyası'nın Türkiye'deki Oyunları, Ankara 1967.

Gürün, Kamuran, The Armenian File: The Myth of Innocence Exposed, London 1985.

Heyd, W., Histoire du Commerce du Levant au MoyenAge, Paris 1936, Türk, trc., Enver Ziya Karal, Yakın Doğu Ticaret Tarihi, Ankara 1975.

Histoire des Arméniens, Sous La Direction de Gérard Dédéyan, Editions Privat, 1982.

Honigman, E., "Urfa", İA, 13. Cilt, İstanbul 1988, s. 50-57.

Hyland, Francis P., Armenian Terrorism: The Past, the Present, the Prospects, Oxford 1991.

İnalcık, Halil, "Ottoman Methods of ConQuest", SI, Vol. II (1954), s.103-129.

------------, The Ottoman Empire: The Classical Age 1300-1600, London 1973.

İnciciyan, P.G., 18. Asırda İstanbul, Trc., Hrand D. Andreasyan, 2. Baskı, İstanbul 1976.

Jaeschke, Gotthard, Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi, Ankara 1970.

Kabaklı, Ahmet, "Türkler'den Dini Müsamaha", Tercüman, 15 Mart 1981.

Kalman, M., Batı-Ermenistan (Kürt İlişkileri) ve Jenosid, İstanbul 1994.

Kaal, Enver Ziya, Osmanlı Tarihi: Birinci Meşrutiyet ve İstibdat Devirleri (1876-1907), C. VIII, Ankara 1961.

Karpat, Kemal, "Ottoman Population Records And The Census of 1881/82-1893", IJMES, IX(2), May 1978, s.237-274.

Kazıcı, Ziya-Mehmet Şeker, İslam-Türk Medeniyeti Tarihi, İstanbul 1981.

Kévorkian, Raymond H.-Paul B. Paboudjian, Les Arméniens dans L'Empire Ottoman, Paris 1992.

Kocabaşoğlu, Uygur, Kendi Belgeleriyle Anadolu'daki Amerika: 19. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Amerikan Misyoner Okulları, İstanbul 1989.

Kodaman, Bayram, Sultan II. Abdülhamid Devri Doğu Anadolu Politikası, Ankara 1987.

Kurat, Yuluğ Tekin, Osmanlı İmparatorluğu'nun Paylaşılması, 2. Basım, Ankara 1986.

Küçük, Cevdet, "XIX. Asırda Anadolu'da Ermeni Nüfusu", Türk tarihinde Ermeniler, İzmir 1983, s. 75-95.

Lozan Barış Konferansı: Tutanaklar-Belgeler: Konferansta İmzalanan Senetler (30 Ocak ve 24 Temmuz 1923), İkinci Takım, Cilt II, çev., Seha L. Meray, İstanbul 1993.

Marashlian, Levon, "Population Statistics on Ottoman Armenians in the Context of Turkish Historiography", TAR, Nu. 4-160 (1987), s.1-59.

Mayewski (General), Van, Bitlis Vilayetleri Askeri İstatistiği, İstanbul 1330.

Moltke, Helmuth von, Briefe über Zustande und Begeberheitenin der Turkei aus den Jahren 1835 bis 1839, Berlin 1917, Türk. trc., Hayrullah Örs, Türkiye Mektupları, İstanbul 1969.

Nalbandian, Louise, The Armenian Revolutionary Movement: The Development of Armenian Political Parties through the Nineteenth Century, Berkeley and Los Angeles, 1967.

Németh, Gyula, Attila és Hunjai, Budapest 1940, Türk. trc., Şerif Baştav, Attila ve Hunları, İstanbul 1962.

Ormanian, Malachia, The Church of Armenian, trans. by M. Gregory and ed. by T. Poladian, London 1955.

Ostrogorsky, George, Bizans Devleti Tarihi, çev., Fikret Işıltan, Ankara 1981.

Ozanyan, Kagik, The History of the Armenian Language, Merzifon 1913.

Öke, Mim Kemal, "The Responses of Turkish Armenians to the Armenian Question, 1919-1926", Armenians in the Ottoman Empire and Modern Turkey (1912-1926), İstanbul 1984, s. 70-101.

Öztoprak, İzzet, Kurtuluş Savaşı'nda Türk Basını, ankara 1981.

Pasdermadjian, H., Histoire De L'Arménie, Paris 1949-1971.

Sakarya, İhsan, Belgelerle Ermeni Sorunu, 2. Baskı, ankara 1984.

Sanjan, Avedis K., The Armenian Communities in Syria under Ottoman Dominion, Cambridge 1965.

Sarıhan, Zeki, Kurtuluş Savaşı Günlüğü, I. Ankara 1993.

Sarkissian, Karekin, "The Armenian Church in Contemporary Times", Religion In The Middle East'den ayrı basım, Cambridge University Press, 1969.

Schemsi, Kara, Turcs et Armeniens devant I'Historie, Genéve 1919.

Sevim, Ali, Genel Çizgileriyle Selçuklu-Ermeni İlişkileri, Ankara 1983.

Shaw, Stanford J., "Ottoman Population Movements During The Last Years of the Empire, 1885-1914: Some Preliminary Remarks", JOS, I, İstanbul 1980, s.191-205.

Süslü, Azmi, Ermeniler ve 1915 Techir Olayı, Ankara 1990.

Sykes, M., Through Five Turkish Provinces, London 1900.

Şimşir, Bilal N., Deportes of Malta, İstanbul 1976.

Tekin, Mehmet, Hatay Tarihi, Antakya 1993.

Tekirdağ, M.C. Şehabeddin, "Lübnan", İA, 7. Cilt, İstanbul 1988, s. 101-107.

The Tragedy of Nagorno Karabakh, Ankara 1993.

Umar, Bilge, Türkiye'deki Tarihsel Adlar, İstanbul 1993.

Uras, Esat, The Armenians in History and the Armenian Question, İstanbul 1988.

Urfalı Mateos Vekayi-Namesi ve Papaz Grigor'un Zeyli, Türk. çev., Hrant D. Andreasyan, ankara 1962.

Yavuz, Bige, Kurtuluş Savaşı Döneminde Türk-Fransız İlişkileri, Fransız Arşiv Belgeleri Açısından (1919-1922), Ankara 1994.

Yıldırım, Hüsamettin, "The role of Armenian Religious People in the Armenian Rebellious Movements", Kars and Eastern Anatolia in the Recent History of Turkey Symphosium and the Excavation (Kars-Subatan), Ankara 1994, s.223-230.

Yurtsever, Cezmi, Ermeni Terörü-Gelişimi ve Analizi, İstanbul 1987.

mb-bilgi@dumlupinar.edu.tr